Chiến dịch Biên giới 1950 và những địa danh đi vào lịch sử dân tộc

Đông Khê - Dấu son của Chiến dịch Biên giới 1950

Tháng 6/1950, trước yêu cầu đưa cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp bước sang giai đoạn mới, Ban Thường vụ Trung ương Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh quyết định mở Chiến dịch Biên giới. Mục tiêu của chiến dịch là tiêu diệt một bộ phận quan trọng sinh lực địch, giải phóng một phần biên giới Việt - Trung, khai thông tuyến liên lạc quốc tế, củng cố căn cứ địa Việt Bắc và từng bước giành quyền chủ động trên chiến trường.

Cao Bằng được lựa chọn là chiến trường chính của chiến dịch. Sau khi nghiên cứu tình hình địch, ta, Bộ Chỉ huy Chiến dịch quyết định chọn Đông Khê làm mục tiêu tiến công mở màn. Sáng 16/9/1950, quân ta nổ súng tiến công cứ điểm Đông Khê. Sau 54 giờ chiến đấu liên tục, đến ngày 18/9/1950, cứ điểm Đông Khê bị tiêu diệt hoàn toàn, tạo thế thuận lợi để quân ta triển khai chiến thuật “đánh điểm, diệt viện”, từng bước đập tan hệ thống phòng thủ của thực dân Pháp trên đường số 4.

Sau 29 ngày đêm chiến đấu anh dũng, Chiến dịch Biên giới toàn thắng. Chiến thắng đã giải phóng một vùng biên giới rộng lớn, khai thông con đường liên lạc với quốc tế, củng cố căn cứ địa Việt Bắc và đánh dấu bước phát triển mới của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, đưa quân đội ta từ thế phòng ngự sang thế chủ động tiến công. Đây cũng là chiến dịch đầu tiên và duy nhất Chủ tịch Hồ Chí Minh trực tiếp ra mặt trận theo dõi, chỉ đạo chiến đấu.

Không gian lịch sử của Chiến thắng Biên giới

Để ghi dấu những sự kiện lịch sử trọng đại của Chiến dịch Biên giới năm 1950, hệ thống các địa điểm liên quan trên địa bàn huyện Thạch An (cũ) đã được xếp hạng Khu di tích quốc gia đặc biệt Địa điểm Chiến thắng Biên giới năm 1950 theo Quyết định số 2082/QĐ-TTg ngày 25/12/2017 của Thủ tướng Chính phủ. Khu di tích gồm 19 điểm di tích, phân bố thành 4 cụm di tích trên địa bàn các xã Đức Long, Đông Khê ngày nay.

Nổi bật trước hết là Cụm di tích Chủ tịch Hồ Chí Minh với Chiến thắng Biên giới năm 1950 tại xã Đức Long. Đây là nơi đặt Sở Chỉ huy tiền phương của chiến dịch, nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh ở và làm việc trong thời gian trực tiếp chỉ đạo mặt trận. Trong cụm di tích có các địa điểm tiêu biểu như: Sở Chỉ huy Chiến dịch, Hang thông tin, Hang tác chiến, Hang quân báo, Hang Không Hẩu, Đồn Pháp, đặc biệt là đài quan sát trên đỉnh núi Báo Đông - nơi sáng 16/9/1950, Chủ tịch Hồ Chí Minh theo dõi trận đánh mở màn vào cứ điểm Đông Khê.

Đài quan sát của Bộ chỉ huy Chiến dịch nằm trên đỉnh núi Báo Đông - nơi có tầm nhìn bao quát xa và rộng thuộc xã Đức Long, cách nhà Sở chỉ huy Chiến dịch (dưới chân núi Báo Đông) khoảng 3 km. Đường lên Đài quan sát được Bộ Quốc phòng đầu tư năm 2004; gồm 846 bậc đá được chia thành 79 cung bậc, tượng trưng cho 79 mùa xuân của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Đường dẫn lên núi qua hang Ngườm Cuông, thông sang bên kia núi Báo Đông (tại đây dựng bia khắc - bài thơ Thưởng sơn (Lên núi) bằng chữ Hán của Chủ tịch Hồ Chí Minh); sau đó đi theo các bậc đá men theo sườn núi lên tới đỉnh núi Báo Đông, hai bên đường đều có lan can bảo vệ.

Cụm Tượng đài “Chủ tịch Hồ Chí Minh quan sát mặt trận Đông Khê” trên đỉnh núi Báo Đông với hình ảnh mô phỏng theo bức ảnh của nghệ sỹ Vũ Năng An chụp, làm bằng vật liệu compozit giả đồng, cao 2,8 m, nặng 418 kg, cột bê tông cốt thép, toàn bộ bức tượng đặt trên bệ đá ốp gạch lát hoa.

Cụm di tích cứ điểm Đông Khê là trung tâm của toàn bộ hệ thống di tích. Đây là nơi diễn ra trận đánh mở màn Chiến dịch Biên giới và cũng là nơi ghi dấu chiến thắng có ý nghĩa quyết định làm thay đổi cục diện chiến trường. Các lô cốt, công sự, hầm ngầm và dấu tích đồn Đông Khê hiện nay giúp người xem hình dung rõ hơn về quy mô và tính chất ác liệt của trận chiến cách đây hơn bảy thập kỷ. Cụm di tích cứ điểm Đông Khê bao gồm 9 điểm di tích gồm: Đồn Đông Khê (Đồn To), Đồn Yên Ngựa, Đồn Cạm Phầy, Đồn Phia Khóa, Đồn Pò Đình, Đồn Pò Hẩu, Nhà Phủ Thiện, Đồn nhà thương, sân bay Nà Cúm.

Nếu Đông Khê là nơi mở màn chiến dịch thì Khau Luông (xã Đức Xuân cũ) lại gắn với giai đoạn quyết liệt nhất của cuộc truy kích và tiêu diệt quân địch. Tại đây đã diễn ra những trận đánh quan trọng từ ngày 2 đến 8/10/1950, góp phần làm nên thắng lợi chung của chiến dịch.

Khau Luông (có nghĩa là núi lớn) là một quả núi lớn cao, với 4 ngọn đồi nhọn nằm ngay bên đường số 4A, có độ cao hơn 600 m so với mực nước biển. Đỉnh Khau Luông là đỉnh cao có tầm bao quát rộng: Từ đây, có thể quan sát được xe từ trên Cao Bằng xuống và xe từ Lạng Sơn lên; quan sát được hướng Bắc là thị trấn Đông Khê (cũ); hướng Đông là cánh rừng thị trấn Đông Khê; hướng Tây là mỏm Phia Hẩu (dưới chân Phia Hẩu là đường số 4, bên kia đường số 4 là cánh đồng Pác Khoang); hướng Nam là cánh đồng Nà Pá và Tục Ngã. Hiện nay, trên đỉnh núi Khau Luông vẫn còn nhiều dấu tích hệ thống hào công sự với kích thước sâu 80 cm - 1 m, rộng 60 cm - 80 cm.

Cụm di tích Cốc Xả - Điểm cao 477 tại xã Trọng Con (cũ) nay là xã Đông Khê là nơi ghi dấu những trận đánh then chốt trong chiến thuật “đánh điểm, diệt viện”. Tại đây, quân ta đã tiêu diệt và bắt sống các binh đoàn cơ động mạnh của thực dân Pháp, trong đó có binh đoàn Lơ Pagio và binh đoàn Sác tông, góp phần quyết định làm nên thắng lợi của Chiến dịch Biên giới năm 1950.

Giá trị còn mãi với thời gian

Không chỉ là những địa chỉ ghi dấu chiến công của quân và dân ta, Khu di tích quốc gia đặc biệt Địa điểm Chiến thắng Biên giới năm 1950 còn là minh chứng sinh động cho nghệ thuật quân sự Việt Nam, cho tầm nhìn chiến lược của Đảng, Chủ tịch Hồ Chí Minh và Đại tướng Võ Nguyên Giáp trong những năm đầu của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp. Các di tích là nguồn tư liệu quý để nghiên cứu lịch sử, giáo dục truyền thống yêu nước, lòng tự hào dân tộc và ý chí độc lập, tự cường cho các thế hệ hôm nay.

Hằng năm, các địa điểm di tích lịch sử Chiến thắng Biên giới năm 1950 đón tiếp, hướng dẫn nhiều lượt khách trong và ngoài nước đến tham quan, học tập và nghiên cứu. Đặc biệt là các đoàn cựu chiến binh, binh đoàn, quân khu, các đơn vị lực lượng vũ trang thuộc Quân đội nhân dân Việt Nam đến học tập về truyền thống cách mạng đấu tranh hào hùng của Quân đội ta. Di tích được đầu tư, tôn tạo góp phần bảo tồn, lưu giữ và phát huy giá trị văn hóa lịch sử, tôn vinh truyền thống đấu tranh cách mạng của dân tộc; đồng thời góp phần thúc đẩy phát triển du lịch của tỉnh Cao Bằng nói riêng và cả nước nói chung.

76 năm đã trôi qua kể từ ngày quân và dân ta Chiến thắng Biên giới, những tên đất, tên làng, tên núi, tên sông đã trở thành những địa danh lịch sử hào hùng của Việt Nam như Đông Khê, núi Bảo Đông, Đường số 4, Cốc Xả, Điểm cao 477... Thời gian đã lùi xa, nhưng Chiến thắng Biên giới mãi mãi là một mốc son lịch sử trong cách mạng Việt Nam. Là niềm tự hào, là nguồn sức mạnh cổ vũ, động viên to lớn, đồng thời để lại nhiều bài học quý giá đối với toàn Đảng, toàn dân, toàn quân ta trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc hôm nay và mai sau.